Historia Katalonii

325px-BernatseptimaniaNazwa „Katalonia” może pochodzić z wczesnego Średniowiecza i odnosić się do wielu zamków i twierdz, które tam były budowane ze względu na pograniczny charakter terytorium. W systemie feudalnym normalnym było, iż  feudał delegował administrowanie zamkiem na jednego ze swoich wasali nazywanych „castlà”. Wydaje się, że stąd pochodzi nazwa Katalonii,  podobnie zresztą, jak w procesie powstawania języka hiszpańskiego nazwa Kastylii pochodzi od zamku.

Historia Katalonii aż do roku 1714 związana jest z unią dynastyczną Aragonii i Katalonii politycznie zmaterializowaną w Koronie Aragonii. Dlatego zdecydowana większość wydarzeń historycznych wpływających na Katalonię to wydarzenia, które dotyczyły, lub w których brały udział również inne kraje Korony Aragonii na Półwyspie Iberyjskim, chociaż ze względu na swój konfederacyjny charakter takie wydarzenia polityczne odróżniały się od reszty kraju. A więc, na przykład, numeracja królów Korony, jako suwerenów w Katalonii nie odpowiada numeracji w Zjednoczonym Królestwie Aragonii i Walencji, czy też Dekrety Nueva Planta (wprowadzenie hiszpańskiej władzy absolutnej) nie były tutaj stosowane w tym samym czasie, w formie czy treści.

Wielka katalońska ekspansja  feudalna dotyczy XIII i początku XIV wieków, kiedy to w jej następstwie Korona Aragonii powiększyła terytorium o śródziemnomorskie domeny Majorki, Sycylii i Sardynii, a także Walencji. Ekspansja zaczęła się za króla Jakuba I po podboju Majorki (1229), z której wyrzucono ludność muzułmańską, oraz Walencji (1238), której został przyznany status królestwa i którą zasiedlono głównie Katalończykami. Później, co zbiegło się z wielkim rozwojem społeczno gospodarczym  w średniowiecznej Katalonii, posiadłości  katalońskie powiększyły się o ziemie Sycylii i Sardynii.

Od połowy XIV wieku rozpoczęła się epoka kryzysu demograficznego (wywołana głównie przez czarną zarazę, lecz także przez nawracające kryzysy rolnicze), politycznego i gospodarczego, z kulminacją w katalońskiej wojnie domowej w latach 1462 – 1472.

Badania prehistorii w Katalonii są nadal powierzchowne i niepełne. Do niedawna sądzono, że pierwsze wyraźne oznaki obecności człowieka na obszarze geograficznym obecnie znanym jako Katalonia odpowiadają fazie środkowego paleolitu przed około 25000 lat, podczas gdy w północnej Katalonii znaleziska z  dolnego paleolitu datują się na epokę z przed 450.000 lat. W ostatnich latach wykopaliska w kilku miejscach, takich jak Grota Font Major (Espluga de Francolí), oraz niektóre znaleziska z  Salt sugerują możliwość osiedlania się już w dolnym paleolicie  przed  300.000 lat.

Iberowie, mieszkańcy Półwyspu Iberyjskiego to ludy, które, zgodnie ze źródłami klasycznymi w pracach historyków, pisarzy i geografów greckich i rzymskich takich jak Hekatojos z Miletu, Rufus Festus Avienus, Herodot, Strabon, itp.., są identyfikowane na wschodnim wybrzeżu Półwyspu przynajmniej od VI wpne pod różnymi nazwami . Chociaż klasyczne źródła nie zawsze zgadzają się co do dokładnych granic lub wyliczenia konkretnych narodów, wydaje się, że podstawowym kryterium rozróżniającym jest ich język, a inskrypcje iberyjskie rozpowszechnione są w znacznym stopniu na terytorium  od wybrzeża Langwedocji po Alicante, w dolinie Ebro, dolinie Segura i w górnej części Gwadalkiwiru.

Od końca drugiego tysiąclecia ludy wschodniej części Morza Śródziemnego ciągną na Półwysep Iberyjski, jak to widać na przykładzie pierwszych kolonii fenickich w Andaluzji około 1100 roku przed naszą erą.

Po  Fenicjanach w VIII wieku pne  pojawiły się pierwsze greckie kolonie założone na wschodnim wybrzeżu Morza Śródziemnego, jak Rhode (obecnie Roses, oraz Emporion (obecnie Empúries) Fenicjanom pozostawiając  południową część wybrzeża.

Rzeka Ebro była pierwszą wojskową granicą pomiędzy Kartagińczykami i Rzymianami (269 pne). Po podboju Sagunto, sojuszniczego miasta Rzymian, przez wojska punickie pod wodzą Hannibala w 218 rpne wybuchła II wojna punicka, co doprowadziło do pełnego panowania rzymskiego na Półwyspie Iberyjskim.

Rzymianie byli zasadniczymi  twórcami  struktury terytorium Katalonii zarówno w zakresie infrastruktury, jak i w tworzeniu miast. Hiszpania Bliższa stała się jedną z dwóch prowincji, na które podzielono Półwysep Iberyjski po podboju przez Rzym. Została ona utworzona w 197 roku pne i obejmowała obecne terytorium Katalonii. Następnie cała Hiszpania (i Bliższa i Dalsza) została zreorganizowana i podzielona na trzy części: Tarragona, Andaluzja i Lusitania (27 pne).

Napór  Hunów  pod wodzą Attylli popchnął plemiona germańskie ku Europie Zachodniej.  Po śmierci Teodozjusza I Wielkiego zachodnia część Imperium (gdzie znajdowała się Hiszpania) przeszła pod władanie jego syna, Honoriusza, a wschodnia pod władanie drugiego syna Arkadiusza, a inwazja Hunów przyspieszyła upadek Cesarstwa Rzymskiego (476 pne).

Gotów Rzymianie  uważali za barbarzyńców ze wschodu. Ci  wraz z innymi plemionami przemieszczali się  w wieku III i IV w kierunku zachodnim pod naporem Hunów. Na linii Dunaju podzielili się oni na Wizygotów i Ostrogotów, przyjęli po drodze chrześcijaństwo w obrządku ariańskim i w rzeczywistości ulegli najdalej posuniętej romanizacji ze wszystkich ludów germańskich, które przybyły na Półwysep Iberyjski w V wieku. W 410 r. Wizygoci złupili Rzym i zatrzymali  swój pochód w Barcelonie w roku 415. Wkrótce po przybyciu porozumieli się (foedus) z Rzymem (418-507). Zgodnie z tym porozumieniem  walczyli po stronie  Imperium przeciw Hunom, których pobili pod Camp Catalàunics (451). Powstało królestwo Tuluzy, w którym  od władania Euryka rozpoczęła się ekspansja na  Katalonię i cały Półwysep, dokąd Wizygoci wycofali się na stałe po uderzeniu Franków, innego narodu germańskiego (bitwa pod Vouillé – 507). Po bitwie  założyli oni swoją stolicę w Narbonie, potem ponownie w Barcelonie i ostatecznie w Toledo.

W roku 710 zmarł władca  Wizygotów Wityza, a jego przeciwnicy wybrali na króla Roderyka. Dzieci Wityzy i zwolennicy Aquili II schronili się na Ceucie, gdzie władzę sprawował graf Olba, zwany także Julia. Ceuta była częścią dominium Musy ibn Nusayra. Z Arabami osiągnięto porozumienie po to, aby odzyskać tron oraz rodzinne dziedzictwo. Kiedy Roderyk oblegał Pampelunę i walczył z rebeliantami  baskijskimi, Arabowie, pod wodzą Tarika ibn Ziyada, wspierani przez Olbę, przekroczyli Cieśninę i zatrzymali się w miejscu, które później przyjmie nazwę Gibraltar. Roderyk wrócił do Kordoby i zebrał armię wydając bitwę pod Guadalete, w której zwolennicy Wityzy przegrali. Walki trwały nadal, a Ardoin, który zastąpił Aquilę II rozpoczął okupację Katalonii zakończoną w roku 720, Musa natomiast został pierwszym walidem Andaluzji.

Struktura organizacyjna Katalonii w okresie panowania Wizygotów pozostała taka sama jak w czasie panowania rzymskiego, a ograniczony wpływ demograficzny Wizygotów ze względu  na stosunkowo małą liczbę ludności wobec hiszpańskich Rzymian, spowodował, że pozostawiali oni garnizony wojskowe jedynie w kluczowych miejscach. Wydaje się, że punktem odniesienia dla administracyjnej organizacji kraju były  diecezje Tarragony i  Narbony. Pierwszą próbą utworzenia na tym terytorium państwa był bunt w roku 673 Paulusa, osobistości pochodzenia greckiego, powstrzymany przez  króla Wambę korzystającego z tego, iż znalazł się on ze swoimi wojskami w pobliżu  Katalonii  (szedł stłumić rozruchy Basków). Zachował się wyrok dotyczący Paulusa, generała Wizygotów.

Według historyka Fernando Soldevila już tutaj widać pewne cechy historii Katalonii: próba stworzenia królestwa po obu stronach Pirenejów, strategiczne znaczenie płaskowyżu (Altiplano) centralnego, jako  punktu wyjściowego dla organizacji wojskowej i politycznej  i konfliktowy charakter Barcelony.

Wiosną 713 roku Abd al-Aziz ibn Musa, syn Musy ibn Nussayra, gubernator Kairouanu, podpisał traktat kapitulacji z wielmożą Teodomirem, który uznawszy islamską suwerenność  pozostał  jako zarządca dużego terytorium obejmującgo dorzecza Vinalopó i Segura, co stało się zalążkiem  przyszłego królestwa Tudmira, z ośrodkiem  w Orihuela. Miejsce to stało się początkiem islamizacji Xarq al-Andalus (Wschodu Andaluzji), na iberyjskim wybrzeżu Morza Śródziemnego.

W roku 773 władca Rahman I ogłosił powstanie Emiratu Kordoby.  Abd al-Rahman III za właściwe uznał ogłoszenie się  kalifem, to jest  politycznym i religijnym następcą Mahometa w oparciu o cztery zasady: fakt bycia potomkiem Proroka (Omajadzi), fakt poskromienia buntów wewnętrznych, fakt ograniczenia ambicji ośrodków chrześcijańskich z północy półwyspu i fakt ustanowienia kalifatu Fatymidów w Egipcie w opozycji do abasydzkiego kalifa Bagdadu. Jest to polityczna faza Islamskiej obecności na Półwyspie Iberyjskim.

Używano wtedy terminu Gocja (Marchia Hiszpańska) także na oznaczenie terytoriów katalońskich, a Frankowie stosowali ten termin jako synonim Hiszpanii, szczególnie wtedy, kiedy terytoria katalońskie szanowały władzę Imperium frankońskiego. Katalonia z pewnością  była także częścią terytorium Septymanii. Termin ten został rozszerzony do określenia rdzennych mieszkańców Półwyspu Iberyjskiego, w przeciwieństwie do Hiszpanów łacińskich (reszta półwyspu).